رضا منصوری

دانشگاه صنعتی شریف
و موسسه مطالعات پیشرفته سعیدی، دانشگاه کاشان

همایش فرصتها و چالش های آموزش عالی کشور
شیراز ۳۰ بهمن و اول اسفند ماه ۱۳۹۵


چکیده:

تورم دانشجو و دانشگاه در چند دههی اخیر، بدون رشد متناسب هیئت علمی و نیازسنجی و آینده نگری برای کشور، و بدون شروع گفتمانی پیرامون مفهوم علم و نهاد دانشگاه در جامعهی مدرن و ارتباط آن با نیاز کشور به حبابی تبدیل شده که صدای ترکیدن آن می آید: تورمی بیش از تحمل جامعه در همه ی شئون دانشگاهی، سالی یک میلیون دانش آموخته ی جویای کار، سالی 350000 کارشناس ارشد جویای کار، و سالی 25000 دکتری جویای مقام استادی در دانشگاه ها بدون امکان استخدام. بخش های سیاسی و فرهنگی کشور، بدون توجه به این حباب، از این پدیده تورمی خرسندند و مانع شروع هرگونه گفتگویی دانشگاهی در این زمینه شده اند. متولیان برخی رشته های دانشگاهی نیز با به راه انداختن رشته ای به نام "دانش-شناسی" به این وضعیت کمک کرده اند و گفتمان پیرامون علم و نهادهای علمی را به عدد بازی فروکاسته اند! این شرایط پیچیدهی سیاسی و فرهنگی آیندهی کشور و توسعهی کشور را به مخاطره جدی انداخته و فرار مغزها را تشدید کرده است.

1. درامد

دههی هفتاد و هشتاد اوج رشد کمی دانشگاه ها و مراکز آموزش عالی در ایران است. این دورهی کم سابقه را شاید بتوان با دهه ی 40 و رشد کمی دانشگاه های آن وقت مقایسه کرد. مرحوم عیسی صدیق در کتاب یادگار عمرش به تفصیل از آن دوره و تاثیر آن روی کیفیت با مثال هایی بسیار جالب و تعجب برانگیز از دانشجویان دانشگاه تهران یاد میکند که پذیرش و درک آنها برای ما سخت است! در این دورهی اخیر هم به نمونه هایی بر میخوریم که بسیار تاسف بار است. از جمله، دانشجویانی در مقطع ارشد در رشتههای علوم پایه و مهندسی که تفاوت سینوس و تانژانت را نمی دانند یا هیئت علمی در دانشکده ادبیات که کتاب سلامان و اَبسال ابن سینا را باکولر آبسال اشتباه می گیرد! این رشد کمیت در همه ابعادعلم و دانشگاه دیده می شود. اما آنچه مشکل کنونی ما در علم و آموزش عالی را در این دوره از دههی 40 متمایز می کند تورم ناپایداری است که گرفتار آن شده ایم . به آن بی توجهیم، و نیروهایی در جامعه حتی در دامن زدن به آن اصرار دارند و آن را حرکتی انقلابی یا اسلامی به معنی مثبت میانگارند!

درک اشتباه از مفهوم علم و نهاد های مرتبط با آن، نبود گفتمان علم، اصرار بعضی بر کاربرد واژه های شیک برای رشته هایی دانشگاهی مانند "دانش-شناسی" به جای مطالعات علم، رشد و تاثیر سرطان گونه آن همراه با انحراف های علم-سنجی، بیکاری دانش-آموختگان دانشگاهی، بازار کسب و کار "پکیج کارشناسی ارشد، پکیج دکتری، پکیج استادیاری، پکیج دانشیاری، و پکیج استادی"، و نیز فرار بیش از حد مغزها بخشی از مظاهر تورم و پدیده ای است که در این جا از آن با نام "حباب آموزش عالی" می خواهم یاد بکنم. در ادامه به تفصیل از شاهد هایی برای این حباب و نیز راه های مهار و جلوگیری از بحران ترکیدن آن صحبت می کنم.

2. دانشگاه و مفهوم علم

نزدیک به 90 سال از تاسیس دانشگاه در ایران می گذرد. در تمام این مدت ما مفهوم علم را بدیهی تلقی کرده ایم و دانشگاه را مهد علم دانسته ایم (رک کتاب معماری علم در ایران). این در حالی است که تمام شواهد نشان میدهد ما فرایند نوین علم را با دانش و معرفت عام حاصل از آن اشتباه گرفتهایم؛ نهادهای علمی که ساخته ایم، از جمله دانشگاه و پژوهشگاه، مبتنی بر همین اشتباه بوده است؛ ارزیابی ها ی ما از علم و فناوری مبتنی بر همین اشتباه بوده است؛ و سیاست گذاری های ما هم مبتنی بر همین اشتباه بوده است! به این ترتیب رفتار مدنی ما با موضوع علم منحصر بوده است به دانش و معرفت به عوض فرایند نوین علم؛ به همین علت ما آموزشگاه (college) ساختهایم و اسم آن را دانشگاه گذاشتهایم و خیال کردهایم university ساخته ایم!

ما در پنج برنامه ی 5 ساله طی 25 سال خواسته ایم بودجه پژوهشی کشور را از 2/0 به 6/0 در صد از درامد ناخالص ملی، سپس به 1 درصد، بعد به 5/1، بعد به 2 و بعد به 3 درصد برسانیم؛ بله ربع قرن خواستهایم اما هنوز به هدف برنامه ی اول جمهوری اسلامی نرسیده ایم! این در حالی است که ایران در عالی ترین سطح کشور یعنی در سطح رهبری آن را توصیه و تصویب کرده است! چرا؟ سال ها است این سوال را از خودم می کنم. نمی توانم فراموش کنم جلسه ای را در دفتر مشاور علمی رییس جمهور، قبل از رفتن لایحه ی اولین برنامه ی پنج ساله ی جمهوری اسلامی ایران به مجلس، وقتی متن مربوط به افزایش بودجه ی پژوهشی کشور از 0.2 به 0.6 درصد تولید ناخالص ملی کشور نوشته شد؛ و بعد هم جلسه های مشابه در طول 25 سال را! مدتی فکر می کردم کارشناسان و مدیران سازمان مدیریت و برنامه ریزی در دلشان مخالف اند و بعد از هر تصویب در مجلس در اجرا مخالفت می کنند؛ شاید این برداشت درست باشد، اما حالا می توانم بگویم که این برداشت اساسی نیست. نکتهی اساسی این است که نظام اداری ما هم بر مبنای همان اشتباه بنا شده است: می گوید علم و دانشگاه و پژوهش اما در عمل بر مبنای دانش (معرفت)، آموزشگاه، و نیز مقاله نوشتن به جای پژوهش می خواهد برنامه ریزی و اجرا بکند! 

در سالهای دههی 80 بسیار سعی کردم نظام اداری ما در سازمان برنامه اولین و بدیهی ترین مفاهیم نوین تحقیق و توسعه را بومی بکند و در عرف اداری ما وارد بکند. نتیجه این که پس از چند سال دریافتم که نظام اداری ما هنوز به هیچ وجه به این درک نرسیده است و مدیران آن هم با این مفاهیم آشنا نیستند، و شاید هم ورود این مفاهیم در عرف اداری را مانعی برای حفط "اقتدار" اداری خود می دانند! 

اکنون می توانم قاطعانه بگویم که علت اساسی در جا زدن بودجه پژوهشی کشور بعد از 25 سال نبود درک مدرنی از فرایند علم است. بدیهی است که این ابهام در درک پیامد های متعددی در همه ی شئون علم و پژوهش و فناوری در ایران دارد. به نام همین همایش توجه کنید: همایش دانشمندان برتر (بگویید یک درصد آی اس آیی)! یعنی چه؟ آیا میتوانید چنین همایشی را در یک کشور توسعه یافته ی علمی تصور کنید؟ نه! این خاص ایران است و شاید یکی دوکشور دیگر نظیر هند و چین! به موضوع انتحال و خرید و فروش پایان نامه و مقاله و "پکیج دانشیاری و پکیج استادی" در خیابانهای ایران نگاه کنید؛ همین پدیده است! به رشته های دانش-شناسی و فعالیت فارغ التحصیلان آن نگاه کنید؛ همین پدیده است! به بحث های پیرامون دانشگاه نسل چند و چند نگاه کنید همین پدیده است!

ما با یک سوءتفاهم در درک مفهوم مدرن علم و نهادهای مدرن دانشگاه و پژوهشگاه، به عنوان نماد علم در جامعه، در 90 سال پیش شروع کرده ایم. در این مدت، به جای کوشش در اصلاح این سوء تفاهم، بر اشتباه خود به دلایل تاریخی و فرهنگی پافشاری کردهایم، و به مرور رفتار مان با آگاهی نسبی از رفتار جهان صنعتی در زمینه ی علم و فناوری فاصله ی بیشتر گرفته است؛ رفتار دانش-گاهی خاص خودمان را شکل داده ایم و به واژه ها معنی خودمانی دادهایم و مفاهیم را مصادره کرده ایم. اما، همزمان نسل بعد از نسل به جهان صنعتی دانشجو اعزام کردهایم و آن ها با ویژگی های در حال تغییر علم و دانشگاه آشنا شده اند و به کشور برگشته اند، و بعد از مدتی سرگشتگی، یا با روال موجود دانشگاهی همرنگ شده اند و به خودشان مفید بودن روال موجود وطنی را تلقین کرده اند یا تحمل روال و رفتار موجود را نکرده اند و کشور را ترک کرده اند. بنا براین، نسل بعد از نسل به توهم ایحاد شده در طول 90 سال خو کردهایم . نظامی در انزوا برای علم ایران ایجاد کرده ایم، در توهم خود اصرار می کنیم، انزوا را ترجیح می دهیم و هر آن چه با این روال و رفتار و تعریف ما مخاففت کند جاسوس و غرب زده و "دنباله" ی استکبار جهانی می نامیم. این پدیده شبیه به بیماری روانی شیزوفرنی یا اسکیزوفرنی در فرد است. من می خواهم این عنوان بیماری را به جامعه گسترش دهم و از شیزوفرنی اجتماعی مرتبط با مفهوم علم و دانشگاه صحبت بکنم. پس ما در رفتارمان با علم و دانشگاه دچار نوعی شیزوفرنی مزمن شده ایم؛ و دردی را حس می کنیم بدون این که آن را بشناسیم، و در نتیجه دردمان را هم در پافشاری روی روال های معیوب می دانیم. در توهم پیشرفت علمی هستیم و باور داریم باهوش ترین مردمیم و باسوادترین جوانان دنیا را تربیت می کنیم! هنگامی هم که رسانه های علمی دنیا پدیدههایی از جنس نشانه های بیماری را در ایران به رخ ما می کشند آن را کار جاسوسان و استکبار جهانی، به عنوان "دیگری"، تلقی می کنیم و به دنبال "دنبالهی آنها" در ایران می گردیم. رفتارهایی جمعی مشابه شیزوفزنی فردی در ما زیاد دیده میشود.

3. نمایش و واقعیت (تاتر علم): فروش نقش

بگذارید نام پدیده ای را که ناظر بر نابهنجاری های موجود در صحنهی علم در ایران است دوگانگی دانش-علم بنامم. شیزوفرنی که از آن نام بردم در نتیجه ی وجود این پدیدهی دوگانگی در ایران است. خورده گیران بهتر است بهانه نیاورند که در عرف زبان فارسی دانش همان علم است. من برای درک یک پدیده ی بسیار مهم در کندی توسعه ایران مجبورم مفهومی نوپدید را با واژه ای بیان بکنم؛ این پدیده خاص فرهنگ ما است و در جهان صنعتی مصداق ندارد. واژه ی دانش را در این جا معادل knowledge میگیرم؛ گرچه معرفت هم معادل دیگری برای این واژه ی انگلیسی است اما عام تر از دانش است و جوابگوی نیاز من برای بیان این مفهوم جدید نیست. هر وقت هم که بخواهم موقع به کار بردن لفظ دانشگاه معنی ایرانی آن یعنی کالج و آموزشگاه را تداعی و تاکید بکنم آن را چنین می نویسم: دانش-گاه! 

در تاسیس دانش-گاه تهران، 60 سال پس از تاسیس دارالفنون، جدیتی بی نظیر از جنس اهل فضل در سنت مدرسی ما دیده می شد. اما استاد های آن به مرور این جدیت را فراموش کردند و سنتی متناطر با سنت علم نوین را هم جایگزین آن نکردند. این است که این دانشگاه و تاسیس های دهه ی سی در شهر های عمده ی ایران همگی به سنت آموزشگاهی درافتادند. این سنت کالجی یا آموزشگاهی به ایرادی بر نمی خورد اگر در جایی دیگر از دنیا دانشگاه مبتنی بر فرایند علم در جامعه ای پویا وجود نمی داشت، و نسل بعد از نسل جوانان ما در این دانشگاه ها آموزش نمی دیدند، اهل دانش-گاه ما، بعد از آموزش دیدن در همین نهادها، در چنبره ی نظام دانش-گاهی ما در می افتادند و همرنگ می شدند و هیج نا بهنجاری هم در جامعه پیدا نمی شد. اما هستند کشورهای دیگر با نظام دانشگاهی پویا و درونزاد که عده ای از جوانان ما در آن ها آموزش می بینند. این متخصصان تحصیل کرده در جهان صنعتی پس از آشنایی با و شناختن "اصل" علم در جهان صنعتی، به ایران برمی گردند. علاوه بر این، دانش-گاهیان موجود هم گهگاه در همایش ها و در فرصت مطالعاتی دوباره با "اصل" برخورد می کنند و دوگانگی دانش-علم در آنها زنده می شود یا تشدید می شود. این است که ما شاهد نوعی شیزوفرنی، که قبلا مطرح کردم، در جامعهی دانش-گاهی هستیم! همین پدیده است که ما را مجبور کرده است هنجارهای بومی دانش-گاهی برای ارزیابی های خودمان ابداع بکنیم. این امر ما را به نوعی شبیه-خوانی و نمایش یا تئاتر واداشته است! ما در حال وانمود کردنیم!

ما اصیل نیستیم، ما اهل نمایشیم و تنها "وانمود" می کنیم! ما در بهترین شرایط اهل دانش هستیم نه اهل علم، ما در بهترین شرایط نهاد هایی به نام دانشگاه تاسیس کرده ایم و آن ها را بر مبنای آموزشگاه اداره می کنیم اما وانمود می کنیم دانشگاه داریم. همان گونه که بازیگران در تئاتر نمایش زندگی را در می آورند با این تفاوت که هم خودشان می دانند و هم تماشاگران که در تئاتر هستند و به تمایزِ میان نمایش و واقعیت آگاه اند. اما ما در دانش-گاه هایمان در ابهام غرقه هستیم! و مردم تماشاگر نیستند، به ما مانند دانشگاهیان واقعی می نگرند. دانشجویان تا سال ها ما را واقعا دانشگاهی می پندارند تا زمانی که درک بکنند در دانش-گاه اند؛ از جمله هنگامی که به شهری یا کشوری از جهان صنعتی وارد شوند و دانشگاهی واقعی را ببینند. این پدیده ی نمایش ابداع ما ایرانیان برای درمان شیزوفرنی اجتماعی است که گرفتارش هستیم و مظاهر زیادی در فضای علمی ایران دارد که به چند نمونه از آن اشاره می کنم: 

  • گسترش وسیع مدرک فروشی؛ 
  • گسترش وسیع کسب و کار مقاله فروشی با مشارکت دانشگاهیان اعم از استاد و دانشجو؛ 
  • واهمه از این که اجتماع جهانی علم متوجه نمایش ما بشود. یک گزارش ساده از این واقعیت مقاله فروشی و مدرک فروشی و عکس از جلوی دانشگاه تهران سیاست مداران و شورای انقلاب فرهنگی را بر می آشوبد و به واکنش تند و نابخردانه وامی دارد؛ 
  • تقاضای مستمر و بیش از اندازه ی اهل سیاست و اهل قدرت در دانش-گاه ها برای گرفتن مدرک دکتری و تقاضای مقام استادی؛ 
  • تن دادن مدیران دانش-گاهی به تقاضای اهل قدرت و اهل سیاست برای کسب اعتبارهای دانش-گاهی و در نتیجه نادیده گرفتن سازوکارهای اجتماع علمی و رسوخ این تن-دادن ها به تمام نهادهای دانشگاهی و رسوخ فساد در آن ها بدون استثنا.
  • روزی 5 تا شش دفاع ارشد یا دکتری یک استاد؛ 
  • در حد 5 دقیقه وقت که استادان مشاور رسالههای ارشد و دکتری برای خواندن رساله می گذارند؛ 
  • دانشجو به استاد: استاد من وقت نوشتن رساله ندارم ممکن است از شما تقاضا کنم زحمت آن را بکشید هزینه اش هر چه باشد پرداخت میکنم؛ 
  • کم نیستند گروه های دانشگاهی با یک یا دو استادیار که 100 تا 200 دانشجوی دکتری گرفته اند؛ 
  • وزیر از دانشگاهی که استادش مشکوک به انتحال در تمام مرحله های ارتقاء و ترفیع بوده است، و رسانه های داخلی و خارجی آن را مطرح کرده اند، به منظور روشن شدن موضوع گزارش نمی خواهد؛ 
  • وزیر از استادی در دانشگاهی دولتی گزارش می دهد که بیش از 100 دانشجوی تحصیلات تکمیلی دارد، علاوه بر استاد دیگری با 80 دانشجوی تحصیلات تکمیلی و همه با خنده از موضوع عبور میکنند! 
  • یک هیئت علمی قراردادی مرتکب انتحال می شود. معلوم میشود چند مقالهی دیگری را به نام خودش منتشر کرده است. در جایی که دانشگاه وجود دارد بدیهی است جای این شخص دیگر در دانشگاه نیست و قرارداد او بلا فاصله فسخ می شود. در دانش-گاه ما اما وقتی بر طبق نهاد های نمایشی همه چیز اثبات شد و به شخص ابلاغ شد تازه سازوکارهای نمایشی وارد کار میشوند و نهادهای دانشگاهی و حتی انقلابی داخل دانشگاه دست به کار می شوند، "اعادهی حیثیت" می کنند و ماندگاری شخص را در دانشگاه قطعی می کنند. 
  • دانشجویان در دانش-گاه های ما موردهای بالا را به مرور می بینند، ابتدا تعجب میکنند، سپس وامی دهند و افسرده میشوند و به فکر رفتن به دانشگاه هایی میشوند با اصالت که در آن بتوانند شکوفا بشوند. بخشی هم در ایران می مانند و سال ها به دنبال کار.

در این شرایط که چشم اندازی برای درمان این شیزوفرنی و رفع دوگانگی دانش-علم دیده نمی شود سخت است پذیرفتن این گزاره که "همه چیز برای مرجعیت علمی ایران در دنیا فراهم است".

شک ندارم بسیاری دانشگاهیان و دانش-گاهیان بر من خرده خواهند گرفت، به خصوص اهل سیاست بر خواهند آشفت که این چه سیاه نمایی است در شرایطی که ایران در "آهنگ تولید علم در دنیا" بی نظیر است! اما توجه نمی کنند که تولید علم در عرف جهانی بی معنی است و ترکیبی بدترکیب ساخته شده توسط ما ایرانیان است! اما با همین اطمینان شک ندارم اهل علم مطلع هم عصر ما و قطعا در آینده این حرفها را با پوست و استخوان درک خواهند کرد؛ و شک ندارم ایران توسعه یافته نخواهد شد مگر برای درمان این شیزوفرنی و رفع این دوگانگی دانش-علم فکری بشود! از حدود 70.000 هیئت علمی دست کم می توان انتظار داشت 10 درصد یعنی حدود 7000 نفر این حرف ها را درک بکنند و خودشان اهل علم باشند، یعنی 7000 نفر که تعداد قابل توجهی است؛ ولی من از پدیده ای صحبت می کم که دست کم 90 در صد درگیر آن هستند! به این معنی این پدیده فراگیر است و باید برای درک و رفع آن اندیشید. ما راهی نداریم به جز این که همان ده در صد دست به دست هم بدهند و جامعه ی علمی ایران را از این دوگانگی برهانند. در این جهت من امید کمی دارم که در 20 سال آینده دولت و نهادهای رسمی دیگر بتوانند یا فرصت بکنند به درمان این شیزوفرنی بپردازند یا حتی متوجه آن بشوند.

4. سندرم دوه ی نقل

مصداق هایی که برای پدیده ی نمایش و نقش فروشی عنوان کردم بیانگر مجموعه ای از نابهنجاری هایی است که در موضوع علم و آموزش عالی گرفتارش هستیم. این نابهنجاری ها را سندرم نام نهادهام. دورهی نقل از این باب است که ما هم در دوره ی گذار و انتقال به مدرنیت هستیم و هم در دوره ای که در دانشگاه ها "نقل" علم می کنیم و نه این که به خود فرایند علم توجه داشته باشم یا درگیرش باشیم، مانند نقالی شاهنامه! نقل علم بدون درک مفهوم آن، تاسیس دانش-گاه بدون داشتن دانشگاه، و مجموعه ی نابهنجاری ها یا سندرم دوره ی نقل همگی به خاطر این دوگانگی دانش-علم است که ایرانِ دورهی گذار به مدرنیت گرفتار آن است.

توجه به این سندرم دورهی نقل لازم است تا تحولات علمی ایران را به درستی درک بکنیم. بسیط اندیشان سیاست زده هنگامی که مفهوم سندرم یا دوگانگی دانش- علم را می شنوند از آن تلقی سیاه-نمایی می کنند و به انگ زدن رو می آورند. این روش انگ زدن روال شناخته شده ای است در جامعه های اقتدار گرا که همیشه نوعی فلسفه ی قدرت بر سیاست مدنی حاکم است. افراد قدرت-مدار، چه اهل سیاست و چه اهل علم و دانش، هر زمانی که در تفکر و استدلال کم میآورند و مفاهیم پیجیده را درک نمی کنند و از آن ها به هر دلیلی وحشت دارند، همان مفاهیم پیچیده را به سلاح زبانشناختی برای کوبیدن دشمن به کار می برند و به معنای جامعه شناختی آن بی توجهند چون برایشان قابل درک نیست.! طرف صحبت من این بسیط اندیشان نیستند. امیدوارم این ادعای من به گفتمانی در سپهر علم ایران تبدیل بشود. فقط از این طریق است که می توان امیدوار بود ما به سرعت این دورهی انتقال را پشت سر بگذاریم و به روشهای ابداعی خودمان به توسعه ای درون-زا دست پیدا کنیم مبتنی بر سنت هایمان و به همین دلیل پایدار. پس من اگر از شیزوفرنی مرتبط با پدیده ی دوگانگی دانش-علم و از سندرم دوره ی نقل صحبت می کنم کاملا به جنبهی مثبت آن یعنی توان درک خودمان از شرایط تاریخی ایران توجه دارم که علامت زنده بودن جامعهی علمی ما و کوشش این جامعه برای برون رفت از این دوره ی نقل و تبدیل شدن به یک اجتماع علمی با حضور گفتمان علم است. اگر برگردیم به 40 سال پیش اصلا حرفی برای زدن در این جهت ها نداشتیم. این که نابهنجاری ها را درک می کنیم نشان از تحولات عمیق در جامعه ی علمی ما دارد.

توجه به همین سندرم نشان می دهد چگونه اهل سیاست توانسته اند در غیاب اجتماع علمی در ایران و سازوکارهای شناخته شده ی آن در جهان صنعتی به دانشگاه همچون یک نهاد حزبی نگاه بکنند و افرادی را به عنوان دانشجوی دکتری یا هیئت علمی به دانشگاه ها "تزریق" بکنند که صرفا با ضابطه ی "هم-حزبی" بودن انتخاب شده اند. حتی اگر این انتخاب ها و تزریق ها با نیت خیر اصلاح دانشگاه و مفید بودن در راه رفاه و امنیت جامعه هم اتفاق افتاده باشد، بیشترین ضرر را به جامعه زده است. این روال باعث شده مفهوم "زرنگی" و "زِبلی" که در بیرون دانشگاه روالی جاری در ایران کنونی است، و ناشی از رفتار "سلجوقیانی" انسان ایرانی باید تلقی بشود، به دانشگاه ها رسوخ کند و مانع رشد حرفهگرایی علمی ناشی از مفهوم علم در دانشگاه بشود؛ و باز هم در غیاب اجتماع علمی و سازوکارهای درون آن انواع انتحال در دانشگاه ها عادی و نوعی "زرنگی" مجاز تلقی شده است. همین است که پایان نامه فروشی و مقاله فروشی و خلاصه نقش فروشی را در دانشگاه ها عادی کرده است و مقابله با آن مسخره تلقی می شود گرچه در نمایشی که همه بازی می کنیم وانمود می کنیم که با آن در حال جنگیم؛ جنگی "زرگری" که همه از آن مطلعیم؛ گاهی هم در کمال صداقت درِ گوشی به هم می گوییم "نجنگ که طرف قدرت دارد"؛ و قدرت نه اعتبار علمی که مالی یا سیاسی است! تصور کنید اگر در ورزش قهرمانی هم چنین روالی مرسوم می شد ورزش قهرمانی ما در جهان چه وضعیتی پیدا می کرد! در علم اما چون نظارت ها خودمانی است و در عرصه ی جهانی لزومی به حضور نمی بینیم یا ایجاد نکرده ایم متوجه قبح رفتارمان نمی شویم. در نتیجه ی همین زِبل-بازی در سپهر علم ایران و در دانش-گاه های ما است که بازیگران جدی علم در سطوح مختلف که حاظر به پذیرش بازی در نقش نیستند و جدیت در علم را می طلبند به جلای وطن مجبور می شوند. "زبل-بازان با مهارت در نقش" هم هزار دلیل برای فرار این افراد آماده دارند که دلیل اصلی در میان آن ها نیست! این گونه است که توجه به این سندرم و کوشش برای رفع آن باید جدی گرفته بشود.

5. حباب آموزش عالی

تورم در آموزش عالی ما به دو دلیل بوده است. یکی تشنگی مردم برای علم پس از رها شدن انرژی های فراوان بعد از انقلاب و جنگ تحمیلی، و دیگر موج اول جمعیت در دهه ی هفتاد و سپس موج دوم در اواخر دهه ی هشتاد و اوائل دهه ی نود. دولت در این دوران نتوانست به گفتمانی دامن بزند که جامعه ی علمی و سیاست گذاران علمی ما این دورهی نقل را بهتر درک بکنند و برای رفع آن و رسیدن به مدرنیت تلاش بکنند. به عکس، در همین سالهای موج دوم جمعیت، دولت با تمرکز دادن به انتخاب دانشجوی دکتری و استخدام هیئت علمی، و نیز تزریق دانشجو و هیئت علمی به دانشگاه ها بدون توجه به مفهوم علم و دانشگاه و توسعه اما تاکید بر ضابطه های ایدئولوژیک به نام اسلام، به بدترین وجه ممکن به توسعهی آینده ی کشور لطمه زد و به مصداقهای سندرم افزود و شیزوفرنی دانش-علم را تشدید کرد. مجموعه ی این عامل ها، به علاوه ی مشکلات اقتصادی کشور و تحولات ژئوسیاسی منطقه و جهان، این تورم در آموزش عالی و در دانشگاه های ما را به یک حبابی تبدیل کرد که ترکیدن آن حتمی است. دانشگاه ها و مراکز عالی ما دیگر نخواهند توانست به سبکی که در 90 سال گذشته طراحی شده و مدیریت شده اند ادامهی حیات بدهند و این تنها به خاطر کاهش رشد جمعیت نیست بلکه تا حد زیادی ناشی از اشتباه در برنامه ریزی هایی است که به درک نا درست ما از مفهوم علم و فناوری و پژوهش وابسته است.

چرا این تورم را در حد حبابی میبینم که خواهد ترکید؟ ترکیدن این حباب مترادف است با بحرانی سخت که در پیش داریم که ما را با تلخی به بازنگری بنیادی در مورد علم و آموزش عالی در ایران و سازمان دهی نهادهای مرتبط با آن سوق خواهد داد.

  • دانشگاههای ما با مشکل بودجه رو به رو هستند و این مشکل موقت نیست و به سمت دایمی شدن میرود. توسعهی آموزش عالی در زمانی برنامه ریزی شد که در بحبوههی رشد جمعیت بودیم و آنرا دایمی فرض می کردیم و به رشد جمعیت ایران تا حدود 120 میلیون نفرفکر می کردیم که محقق نشد. دولت دیگر نمی تواند مانند سابق بودجه ی دانشگاه ها را تامین بکند. همین اشتباه در برنامه ریزی باعث تورم در بودجه ی آموزش عالی شد، بر تعداد واحد های دانشگاه آزاد افزود، و تعداد دانشگاه های خصوصی را به شدت افزایش داد. دانشگاه شده است اسب عصاری که می چرخد اما دیگر حلوا تولید نمیکند! کشور از دانشگاه حلوا میخواهد! اسم این را گذاشتهاند تجاری سازی نتایج تحقیقات! دانشگاههای ما پس از 90 سال در کنجی گرفتار آمده اند که راه رهایی از آن تنها در باز تعریف خودشان است. دانشگاه باید خود را تعریف بکند و بگوید چه نقشی در جامعه دارد، چه می تواند به جامعه عرضه کند که جامعه نیاز دارد؛ آموزش بخشی از آن است اما نوع آموزش هم باید باز تعریف بشود. دانشگاهی از این ترکیدن حباب در دهه ی آینده جان سالم به در خواهد برد که بتواند نقش خود را در جامعه تعریف بکند، و اجرای این نقش را در حد توان به عهده بگیرد. برای انجام این مهم نباید انتظاری از دولت داشت؛ انتظار از دولت به معنی به تعویق انداختن ترکیدن حباب و شدید تر شدن اثر مخرب آن است. امیدوار باشیم دولت در این زمینه حامی دانشگاه ها باشد نه مانع؛ همین کافی است! دانشگاه ها اگر مدعی محل تفکر اند باید از خود ابتکار نشان بدهند و راه را به دولت نشان بدهند و نقش موثر در توسعه به عهده بگیرند. آموزش به معنی مدرک دادن دیگر اعتبار ندارد! جامعه انتظار دیگری دارد!
  • هم اکنون سالانه حدود یک میلیون دانشجوی کارشناسی وارد دانشگاه ها می شوند و از یکی دو سال دیگر همین تعداد در سال دانش آموخته می شوند و جویای کار! کدام دولت می تواند سالی یک میلیون شغل برای این دانش آموختگان ایجاد بکند علاوه بر درصد بسیار از بیکاران دیگر که هم اکنون گریبانگیر دولت اند؟ این مشکل آیا به مشکل سیاسی تبدیل نخواهد شد؟ فعالیت تجاری سازی و کارآفرینی که حدود یک دهه به تقلید از غرب شروع شده است نتوانسته است و نمی تواند بیش از 5 در صد از جمع این دانش آموختگان را مشغول بکند، یعنی سالی 50.000 نفر. آمار کنونی البته عدد کمتر از 5/0 درصد را نشان می دهد، یعنی یک دهم از تخمین حد اکثر 5 در صدی من، یعنی برای 5/99 در صد فکری نشده است!
  • هم اکنون سالانه حدود 300.000 دانشجوی کارشناسی ارشد وارد دانشگاه می شوند و همین تعداد هم دانش آموخته ارشد می شوند. کدام شغل در انتظار آنها است؟ برای هیئت علمی شدن هم که در این سطح محدودیت وجود دارد!
  • سالانه حدود 25000 دانشجوی دکتری در دانشگاه های ایران ثبت نام می کنند. بزودی همین تعداد در سال با درجه ی دکتری دانش آموخته می شوند. تقریبا همه ی آن ها به دنبال استخدام به عنوان هیئت علمی دانشگاه ها هستند؟ در ده سال گذشته، که نسبت به سال های قبل از آن به نسبت تعداد بیشتری به عنوان هیئت علمی به دانشگاه ها "تزریق" شده است، تعدادی کمتر از 25000 نقر جذب شده اند، یعنی به طور متوسط سالی یک دهم تعدادی که هم اکنون در انتظار استخدام اند! این در حالی است که دانش-گاه ها کمابیش اشباع شده اند و در تعریف کنونی دانش-گاه در ایران تعداد هیئت علمی بیشتر نمی گنجد!
    درصد کمی از این دانش آموختگان فرصت پیدا می کنند به خارج از کشور مهاجرت بکنند. این مهاجرت البته به معنی هدر دادن منابع مالی و انسانی کشور هم هست. ارزش هر دانشجوی دکتری در حدود یک میلیارد تومان در بازار بین المللی است. ما کالایی با این قیمت را تولید میکنیم و بیکار رها می کنیم. تعداد بیکاران دانش آموخته در سطوح دیگر البته بیشتر است. آیا این تعداد بیکار دانش آموخته به بحرانی سیاسی و اجتماعی تبدیل نخواهد شد؟ چه کسی در ایران مسئولیت این بحران را خواهد پذیرفت؟ آیا پدیدهی پلاسکو تکرار می شود؟ هیچ یک از نهادهایی که هم اکنون در آموزش عالی مسئولیت دارند یا مداخله می کنند زیر بار مسئولیت نخواهند رفت.
  • در این میان موضوع پژوهشگاهها و ناکارامدی آنها را نباید از نظر دور داشت. چرا بودجهی این پژوهشگاه ها و فعالیت آنها را با مشابه بینالملی آن ها مقایسه نمی کنیم؟ برای من بسیار مشکل است این تصور که چه بر سر این پژوهشگاهها خواهد آمد اگر روزی به مدیریت منطقی روی بیاوریم و از تیولداری در پژوهشگاههایمان دست برداریم!

6. راه کارهای برون رفت سالم از بحران ترکیدن حباب

دانشگاهها وپژوهشگاه های ما در یک دههی گذشته روآورده اند به برنامه ریزی راهبردی و سندهایی به این عنوان تهیه کردهاند. ندیدهام دانشگاهی یا پژوهشگاهی در این اسناد اول خود را به دقت تعریف کرده باشد یا تصویری از جایگاه خود ارائه داده باشد؛ نه در تعریف دانشگاه و چشم انداز و ماموریت به واقعیت ها توجه شده و نه در راهبردهای اجرایی عزمی برای اجرا و روشی برای نظارت بر اجرا در زیربخش های سازمانی دیده شده است. در موردهایی که من دیدهام می شد همان برنامه ریزی راهبردی را مثلا برای وزارت ارشاد یا حوزهی علمیه هم تلقی کرد! این نوع برنامه ریزیها بعید است راه به جایی ببرند. اگر به هر کدام از این اسناد راهبردی دانشگاهها نگاه کنید، که بیش از 5 سال پیش نوشته شده است، می بینید هیج کدام به هیچ یک از اهداف یا چشم انداز خود حتی نزدیک هم نشده است. به عبارت دیگر، این برنامه ریزیهای راهبردی حتی مشق خوبی هم نبوده است. 

اکنون که نهادهای دانشگاهی و پژوهشی ما وارد بحران می شوند بهتر است همان آشنایی با ادبیات راهبردی را به فال نیک بگیریم و امیدوار باشیم این آشنایی باعث استفادهی درست از مفاهیم و دقت به راهبردهای اجرایی متناسب با توان اجرا در ایران بشود. در این صورت می توان امیدوار بود نهاد های علمی ما برای اولین بار در طول 90 سال گذشته به بازنگری کلی از نقش خود در جامعه بپردازند. می توانم تصور کنم این بحران، که تمام نهادهای آموزشی و پژوهشی ما را در برخواهدگرفت و همه را به فکر واخواهد داشت، منجر به گفتمانی در سطح جامعه بشود؛ منظورم این نیست که فقط به ترجمه ی نوشتارهای جهان صنعتی در مورد مفهوم علم و دانشگاه رو بیاوریم بلکه برای اولین بار به ویژگی های جامعه ی خودمان هم توجه کنیم و دست کم چشم اندازهای جهانی را در بافتار فرهنگی خودمان و تجربه های گذشته خودمان به برنامه تبدیل بکنیم. تنها در این صورت است که می توان امید داشت دانشگاه های آیندهی ما ارتباطی تنگاتنگ با جامعه و تحولات آن داشته باشند، و به نهادی پویا و مفید و منعطف و درونزاد تبدیل بشوند. 

تعریف ما از علم هر چه باشد مصداق های آن طیف وسیعی از فعالیتها را در بر میگیرد. بنابراین، دانشگاه که نهادی مرتبط با علم است می تواند تعریف های بسیار متنوعی داشته باشد و به روش های متفاوت تعریف بشود. اما دانشگاه، مستقل از نوع تعریف، باید ارتباط خود را با جامعه درست تعریف بکند. این تعریف باید به گونهای باشد که اگر دانشگاه خواست به سمت تعطیلی برود صدای جامعه به درآید تا جلوی تعطیلی را بگیرد. 

جامعهی در حال تحول دههی 60 و هفتاد ما به دلیل های گوناگون علاقه ی زیاد به تأسیس دانشگاه داشت بر مبنای مدلهای موجود و بدون هیچ گفتمانی که آینده ی آن ها را در ارتباط با جامعه به درستی تشریح بکند. تازه در این دهه است که صداهای بومی و ملی بلند شده در بازتعریف دانشگاه های ما بدون این که به گفتمانی منجر شده باشد؛ این صدا ها هم کمابیش ترجمه ی برخی متونی است از جهان صنعتی. ادعای من این است که هنوز صدایی بلند نشده که بحران پیش رو را منعکس یا تحلیل بکند. این علامت خوبی برای پویا بودن دانشگاههای ما نیست؛ تا شروع گفتمان در این خصوص هم فاصله ی زیاد داریم. 

دانشگاهها در هر صورت باید دست بکشند از انتظار از دولت. گرچه این وظیفه ی دولت است که اعلام بکند چه انتظاری در مقابل چه اعتباری و امکان مالی از دانشگاه دارد، اما بعید می بینم، در شرایط سیاسی کنونی، دولت در 10 تا 20 سال آینده توان فکری و اداری کافی برای شروع چنین اقدامی داشته باشد؛ به ویژه این که گفتمان کار نهادهای دانشگاهی است و نه دولت! بنابراین، دانشگاه ها اگر مدعی محل تفکر اند باید خودشان دست به اقدام بزنند. در این میان، تا دولت فرصت و توانایی پیدا بکند انتظاراتش را از دانشگاه به روشنی و خردمندانه تعریف بکند، و امکانات متناسب تخصیص بدهد چاره ای نیست به جز اینکه دانشگاه ها را‌سا برای حضور مطلوب خود در جامعه بیندیشند و بکوشند منابع لازم برای انجام برنامه های خود فراهم بکنند. معنی این اقدام این است که دانشگاه از نمایش و وانمودکردن دست بکشد، و با تعریف خود به انجام نقش تعریف شدهی متناسب با نیاز کشور بپردازد، و جدیت خود را با استانداردهای جهانی نشان بدهد. 

راهکار جلوگیری از تخریب بیش از حد ترکیدگی این حباب درک درست آن، تعریف مسئله، و به دنبال آن بحث پیرامون راه حل ها و سپس انتخاب راه حل مورد قبول جامعه است. مهندسان در طول قرن ها یاد گرفته اند چگونه مسئله حل بکنند، اما تاریخ نشان داده است واگذاری راه حل به آن ها اشتباه است! این که راه حل معضل آب سد سازی باشد، یا راه حل رفتامد مردم بزرگراههای دو طبقه ی شهری باشد، یا راه حل سکونت مردم برجهای بلند مرتبه تر باشد سادهترین راه حلی بوده که مهندسان می توانستهاند پیدا بکنند. مهندسی توان یافتن راه حل های پیچیده ی دیگر را هم دارد، اما انتخاب راه حل نباید به دست مهندسان سپرده شود. در انتخاب راه حل مردم و به نمایندگی از آن ها جامعه شناسان و فیلسوفان باید حضور داشته باشند و تعیین کننده! اگر این روزها عده ای از مهندسی جامعه صحبت می کنند مواظب در غلطیدن در ورطهی انتخاب راه حل به دست مهندس-لقبان اجتماعی باشیم. گفتمان جمعی و مشارکت فراگیر پیش نیاز راه حل سیاسی و مهندسی جامعه است. حباب را جدی بگیریم.

نوشتن دیدگاه

تصویر امنیتی
تصویر امنیتی جدید